Wetenschappelijk

Wetenschappelijke onderbouwing van de werkzaamheid van finasteride en dutasteride bij de preventie en behandeling van alopecia androgenetica (erfelijke kaalheid en haaruitval / haarverlies).

Ids H. Boersma, dermatoloog

Inleiding finasteride en dutasteride

Op het internet verschijnen met enige regelmaat berichten over de werking en bijwerkingen van de geneesmiddelen finasteride en dutasteride. Opvallend is daarbij het aantal meningen over de werking en de bijwerking van finasteride bij behandelingen tegen haaruitval / haarverlies. Deze meningen zijn vaak anoniem en niet wetenschappelijk onderbouwd. Hoewel een mening, gebaseerd op persoonlijke ervaring met een geneesmiddel, wel degelijk waarde kan hebben voor andere individuele gebruikers, zijn de resultaten van wetenschappelijk onderzoek, gepubliceerd in de internationale literatuur, veel belangrijker. Met deze tekst wordt beoogd de werkzaamheid van de geneesmiddelen finasteride en dutasteride bij mannen en vrouwen vanuit deze internationaal gepubliceerde literatuur te onderbouwen. Samenvattingen van internationaal gepubliceerde literatuur kunnen kosteloos worden ingezien op www.pubmed.com.

Werking finasteride en dutasteride

Hoewel oorspronkelijk op de markt gebracht om goedaardige prostaatvergroting tegen te gaan worden finasteride en dutasteride ook ingezet om haaruitval en kaalheid te voorkomen bij personen met een erfelijke aanleg daarvoor (alopecia androgenetica). De werking van de beide middelen berust op het remmen van het enzym 5-alpha-reductase (5-AR), dat verantwoordelijk is voor de vorming van het hormoon dihydrotestosteron (DHT) uit het testosteron. Het DHT veroorzaakt een verkleining van de haarzakjes in de hoofdhuid bij personen die daarvoor een erfelijke aanleg hebben. Als gevolg daarvan worden de haren dunner en groeien ze korter. Door de verkorting van de groeicyclus zijn de haarzakjes vervroegd uitgeput waardoor haaruitval of kaalheid ontstaat.

Effectiviteit van finasteride

De effectiviteit van finasteride bij het voorkómen van kaalheid (haaruitval / haarverlies) bij mannen met alopecia androgenetica is uitgebreid aangetoond. Bij 70% van de proefpersonen, die finasteride gebruikten, ontstond een verbetering van de dichtheid en dikte van de haren (Kaufman et al., 1998; Van Neste et al., 2000). De meeste mannen verdragen het middel probleemloos. Bij een kleine groep worden bijwerkingen waargenomen. De meeste bijwerkingen zijn van tijdelijke aard (duizeligheid, maagpijn). Andere bijwerkingen ontstaan bij langdurig gebruik. Bij 1 tot 10% van de gebruikers van finasteride neemt het ejaculaat, de hoeveelheid sperma, af. Dit leidt echter niet tot afwijkende aantallen zaadcellen en ook de kwaliteit van de zaadcellen wordt daardoor niet beïnvloed (Overstreet et al., 1999). Langdurig gebruik van finasteride leidt in 1% van de gevallen tot een potentie of erectiestoornis. Het optreden hiervan bleek in de effectiviteitstudies naar finasteride zowel voor te komen bij proefpersonen die finasteride ontvingen als proefpersonen die het placebo (nepmiddel) gebruikten. De wetenschap dat een middel als finasteride mogelijk een erectiestoornis kan veroorzaken leidt ook tot een toename van de rapportage van erectieklachten, terwijl deze eigenlijk niet aanwezig zijn (Mondaine et al., 2007). Soms is een bijwerking gunstig. Recent werd vastgesteld dat de inname van finasteride leidt tot een afname van de ernst en het aantal jeugdpuistjes (Kohler et al., 2007). Belangrijk is dat alle bijwerkingen verdwijnen als de inname van finasteride wordt gestaakt.

Lange tijd bleef de toepassing van finasteride beperkt tot het gebruik door mannen met alopecia androgenetica. Hoewel het middel niet was geregistreerd voor gebruik door vrouwen met alopecia androgenetica werd wel onderzoek gedaan naar de werkzaamheid bij vrouwen. In eerste instantie werden alleen vrouwen in de periode na de overgang als proefpersonen gebruikt omdat finasteride een nadelig effect heeft op een mannelijke vrucht. Een klinisch onderzoek onder vrouwen in hun periode na de overgang toonde geen effect na een periode van twaalf maanden (Price et al., 2000). Een dergelijk grootschalig onderzoek werd niet meer herhaald, ondanks de kritiek op de uitvoering van het onderzoek. Vraagtekens werden namelijk geplaatst bij de relatief korte periode waarbinnen het onderzoek werd afgerond. Immers, bij vrouwen treedt een effect later in dan bij mannen. Als effectmaat werd gekozen voor de dichtheid van de haren (het aantal haren per oppervlakte-eenheid), terwijl bekend is dat finasteride niet zozeer leidt tot méér haren maar tot dikkere haren. Daarnaast kregen de proefpersonen 1,0 mg finasteride per dag toegediend, wat voor vrouwen een erg lage dosering is. Inmiddels is uit een reeks kleinere studies bekend geworden dat finasteride bij vrouwen met alopecia androgenetica eenzelfde effect heeft op de haargroei. Trüeb et al (2004) maken melding van een verbetering van het uiterlijk van het haar, minder haarverlies en een toename van de haargroei. Iorizzo en medewerkers (2006) bevestigen deze resultaten vanuit hun onderzoek onder 37 vrouwen.

Dutasteride

Het enzym 5-AR kent twee isomeren, ruimtelijke varianten met dezelfde chemische formule. Finasteride geldt als een remmer van het type 2 isomeer van 5-AR dat ongeveer 70% van de totale hoeveelheid 5-AR omvat. Dutasteride remt zowel het type 2 isomeer als het type 1 isomeer, waardoor dit geneesmiddel de vorming van DHT sterker onderdrukt en daardoor een sterkere werking heeft bij de behandeling van alopecia androgenetica (Olsen et al., 2006), waarbij er geen verschil in het optreden van bijwerkingen wordt geconstateerd (Nickel, 2004). Ook dutasteride is in Nederland geregistreerd voor toepassing bij goedaardige prostaatvergroting. Onderzoek toonde aan dat de bijwerkingen van dutasteride niet verschilden van die van finasteride (). Bovendien werd ook de werkzaamheid van dutasteride bij alopecia androgenetica bij vrouwen vastgesteld.

Praktijkonderzoek kaalheid, haaruitval / haarverlies

Binnen de Intermedica Kliniek in Geldermalsen wordt sedert vele jaren finasteride voorgeschreven aan mannen en vrouwen met erfelijke kaalheid. Bij aanvang van de behandeling en bij terugkomst voor controle worden gestandaardiseerde foto’s gemaakt, waardoor het effect van de geneesmiddelen op de haargroei goed kan worden beoordeeld. Daarnaast wordt de gemiddelde dikte van de haren gemeten en vergeleken met metingen uit voorgaande jaren. De resultaten van dit praktijkonderzoek onder ruim 1000 mannen en vrouwen, die finasteride of dutasteride gebruiken over een periode van één en twee jaar, laten zien dat beide middelen effectief zijn. De beoordelingen van het klinisch effect van finasteride op de haargroei zijn statistische significant beter dan die van de metingen in voorgaande jaren. Dit geldt voor zowel mannen als vrouwen. Het enige verschil tussen mannen en vrouwen is de gemiddelde leeftijd bij aanvang van de behandeling. Vrouwen zijn gemiddeld 18,5 jaar ouder.

Conclusies

Uit gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek blijkt dat finasteride en dutasteride werkzaam zijn bij erfelijke (mannelijke) kaalheid (haaruitval / haarverlies) bij zowel mannen als vrouwen. Van dutasteride mag een iets grotere werking worden verwacht dan van finasteride. De bijwerkingen zijn weinig voorkomend en ongevaarlijk en verdwijnen altijd nadat het innemen van de middelen wordt gestaakt.

Recent resulteerde de stand van zaken in de aanbeveling tot het voorschrijven van finasteride of dutasteride aan vrouwen boven uitwendig te gebruiken middelen zoals Minoxidil (Meuleman V. De ouder wordende haarfollikel. Ned Tijdschr Dermatol 2007; 17: 365-6).

Haaruitval / haarverlies en ijzertekort

In de afgelopen tien jaar is een ijzertekort als oorzaak van haaruitval / haarverlies een punt van discussie geweest onder trichologen (haar-artsen). IJzer is een element dat voldoende aanwezig moet zijn bij de aanmaak van haren en de groei van haren. Een tekort zou dus haaruitval en remming of vertraging van de haargroei kunnen veroorzaken.
Het bepalen van ijzer in het bloed kan door het meten van ferritine en hemoglobine.
Deloche et al. (2007) onderzocht ruim 5000 vrouwen die nog niet in de menopauze verkeerden. Daarbij werd de mate van haaruitval / haarverlies gerelateerd aan het ferritine gehalte in het bloed. De auteurs concludeerden dat een laag ijzergehalte in het bloed een belangrijke risicofactor vormt voor haaruitval / haarverlies bij deze vrouwen.

Deze mening wordt gesteund door Trost et al. (2006). Kantor et al. (2003) gingen nog een stap verder door het ijzergehalte in het bloed te relateren aan de klinische diagnose alopecia androgenetica (erfelijke kaalheid), telogeen effluvium (haarverlies/haaruitval door "stress"), alopecia areata (pleksgewijze kaalheid) en alopecia totalis (volledige kaalheid over het hele lichaam). Zij kwamen tot de conclusie dat het ijzergehalte was verlaagd in personen met alopecia androgenetica en alopecia areata. Voor deze personen zou het zinvol zijn om het ijzergehalte te controleren en eventueel aan te vullen door het innemen van ijzer.

De relatie tussen de hoeveelheid ijzer in het bloed en een chronisch telogeen effluvium (zeer langdurige haarverlies/haaruitval door "stress") werd specifiek onderzocht door Sinclair et al. (2002). Zij concludeerden dat er geen relatie was tussen het ijzergehalte in het bloed en de aanwezigheid van een chronisch telogeen effluvium.
Uit de gerapporteerde literatuur kan geconcludeerd worden dat een tekort aan ijzer een mogelijke oorzaak is voor extreem haaruitval / haarverlies bij alopecia androgenetica en alopecia areata.
In de Intermedica Kliniek wordt bij deze patiënten het ijzergehalte in het bloed bepaald en bij een laag niveau van het bloed-ijzer wordt extra ijzer voorgeschreven in de vorm van ferrofumaraat of ferrosulfaat.

Geraadpleegde literatuur

Indien u prijs stelt op onafhankelijke, internationale wetenschappelijke bronnen, die onderzoeken over de behandeling van erfelijke kaalheid (haarverlies/haaruitval) met geneesmiddelen beschrijven, dan kunt u de PubMed database raadplegen: http://www.pubmed.com/(zoektermen: finasteride, dutasteride, female pattern hair loss, androgenetic alopecia...)

januari 2011

Publicatie in vakblad VAMP voor VvNVA

In januari publiceerden Ids Boersma, Amani Aloraiby en Emiel Verdonschot een drietal wetenschappelijke artikelen in het magazine VAMP, van de Vereniging voor Nederlandse Vrouwelijke artsen.
U kunt de artikelen hier in PDF lezen:

I Fysiologie en diagnostiek van erfelijke kaalheid

II Preventie en behandeling van erfelijke kaalheid

III Beleving van alopecia androgenetica. Persoonlijke kanttekeningen